„Krótka historia wolnomyślicielstwa starożytnego i nowożytnego, tom 1 z 2” autorstwa J. M. Robertsona to opracowanie historyczne napisane na początku XX wieku. Dzieło zgłębia ewolucję wolnomyślicielstwa w różnych kulturach i okresach, śledząc jego początki, rozwój oraz wpływ na myśl współczesną. Przedstawia ramy starożytnych religii, wzrost sceptycyzmu oraz wzajemne oddziaływanie racjonalizmu i wiary, kreśląc narrację podkreślającą znaczenie krytycznego dociekania na przestrzeni dziejów ludzkości. Początek książki wprowadza czytelników w temat, badając pochodzenie i znaczenie „wolnomyślicielstwa” oraz różne określenia historycznie z nim związane, takie jak „deista” i „niewierny”. Robertson zwraca uwagę na rozwój języka angielskiego w odniesieniu do tych pojęć, zwłaszcza pod koniec XVII wieku, oraz omawia wcześniejsze próby historiograficznego ujęcia wolnomyślicielstwa, wskazując na brak wyczerpującego opracowania autorstwa samych wolnomyślicieli. Na tej podstawie przygotowuje czytelników do zrozumienia psychologicznej i społecznej dynamiki stojącej za wolnomyślicielstwem — zakładając, że stanowi ono reakcję przeciw konwencjonalnym doktrynom i afirmację wolności intelektualnej — torując drogę szczegółowej analizie historii wolnomyślicielstwa w różnych cywilizacjach w kolejnych rozdziałach.