„Por kaj kontraŭ Esperanto : Dialogo“ Анры Вальена — палемічны дыялог, напісаны ў пачатку XX стагоддзя. У ім прадстаўлены аргументаваны спрэчны разгляд міжнароднай дапаможнай мовы, у якім узважваюцца пярэчанні супраць эсперанта і довады ў яго абарону. Пабудаваны як гутарковае эсэ, твор закранае мову, культуру і практычнасць, сцвярджаючы, што нейтральная, простая і рэгулярная мова можа спрыяць навуцы, гандлю, падарожжам і ўзаемаразуменню, не выцясняючы нацыянальных моў. У кнізе разгортваецца жвавы абмен думкамі паміж Генрыка, гарачым прыхільнікам эсперанта, і Аляксандрам, скептыкам, які заходзіць пасля няшчаснага выпадку з цягніком. Генрыка адбівае сцвярджэнні, што вынайдзеная мова ненатуральная або непрыдатная для выкарыстання, настойваючы, што эсперанта захоўвае стабільнасць, бо функцыянуе як пісьмовая замежная мова сярод адукаваных карыстальнікаў, а не як замена роднай гаворцы. Ён адкідае лацінскую мову як занадта складаную і непрыстасаваную да сучасных патрэб, дэманструючы яе недастатковасць вымушаным перакладам чыгуначных тэрмінаў, і супрацьпастаўляе ёй фіксаванае вымаўленне эсперанта, простую граматыку і міжнародныя карані. Ён спасылаецца на кангрэсы, дзе носьбіты многіх нацый свабодна размаўляюць паміж сабой, паказвае карыснасць мовы для бізнесу і падарожжаў і ўсхваляе яе здольнасць адкрываць навуковую літаратуру ды перадаваць стыль класікаў праз гнуткі пераклад (нават дэкламуючы Вергілія). Генрыка таксама падкрэслівае яе педагагічную яснасць і ўяўляе эсперанта як сучаснага спадчынніка лацінскай мовы — інструмент міру і супрацоўніцтва, — перш чым Аляксандр адпраўляецца да свайго цягніка, толькі напалову перакананы, але зацікаўлены.