«Por kaj kontraŭ Esperanto : Dialogo» van Henri Vallienne is een polemische dialoog die aan het begin van de 20e eeuw werd geschreven. Het werk presenteert een beredeneerd debat over een internationale hulptaal, waarbij bezwaren tegen en verdedigingen van het Esperanto tegen elkaar worden afgewogen. In de vorm van een conversatie-essay verkent het taal, cultuur en praktische bruikbaarheid, en betoogt het dat een neutrale, gemakkelijke en regelmatige taal de wetenschap, handel, het reizen en het wederzijds begrip kan bevorderen zonder de nationale talen te vervangen. Het boek voert een levendige uitwisseling op tussen Henriko, een vurig esperantist, en Aleksandro, een scepticus die na een treinongeval langskomt. Henriko weerlegt de bewering dat een kunstmatige taal onnatuurlijk of onwerkbaar is en houdt vol dat het Esperanto stabiel blijft omdat het onder ontwikkelde gebruikers fungeert als een geschreven, vreemde taal, niet als vervanging van de moedertaal. Hij wijst het Latijn af als te moeilijk en ongeschikt voor moderne behoeften, toont de ontoereikendheid ervan aan met een geforceerde vertaling van spoorwegtermen en stelt daartegenover het vaste uitspraakpatroon, de eenvoudige grammatica en de internationale wortels van het Esperanto. Hij verwijst naar congressen waar sprekers uit vele landen vloeiend met elkaar spreken, toont de bruikbaarheid ervan voor zaken en reizen en prijst het vermogen om via soepele vertaling toegang te bieden tot wetenschappelijke literatuur en de stijl van klassieken te weerspiegelen (zelfs bij het voordragen van Vergilius). Henriko roemt ook de didactische helderheid ervan en ziet het als een moderne erfgenaam van het Latijn—een instrument van vrede en samenwerking—voordat Aleksandro naar zijn trein vertrekt, slechts half overtuigd maar wel geïntrigeerd.