«Por kaj kontraŭ Esperanto: Dialogo, اثرِ Henri Vallienne» گفتوگویی جدلی است که در اوایل قرن بیستم نوشته شده است. این اثر مناظرهای استدلالی دربارهٔ یک زبان کمکی بینالمللی ارائه میدهد و اعتراضها و دفاعیههای مربوط به اسپرانتو را میسنجد. کتاب که در قالب مقالهای گفتوگومحور نوشته شده، زبان، فرهنگ و کاربردپذیری را بررسی میکند و استدلال میآورد که زبانی بیطرف، آسان و منظم میتواند بدون جایگزین کردن زبانهای ملی، به علم، بازرگانی، سفر و تفاهم کمک کند. کتاب گفتوگویی پرشور میان هنریکو، اسپرانتیستی مشتاق، و الکساندرو، شکاکی که پس از یک حادثهٔ قطار سر میرسد، به نمایش میگذارد. هنریکو با این ادعا که زبان ابداعشده غیرطبیعی یا غیرعملی است مقابله میکند و اصرار میورزد که اسپرانتو پایدار میماند، زیرا در میان کاربران تحصیلکرده بهعنوان رسانهای نوشتاری و بیگانه عمل میکند، نه جایگزینی برای گفتار مادری. او لاتین را بیش از حد دشوار و نامتناسب با نیازهای مدرن میداند، ناکارآمدی آن را با ترجمهای تحمیلی از اصطلاحات راهآهن نشان میدهد و تلفظ ثابت، دستور زبان ساده و ریشههای بینالمللی اسپرانتو را در برابر آن قرار میدهد. او به کنگرههایی استناد میکند که در آنها گویندگان ملتهای گوناگون روان گفتوگو میکنند، سودمندی اسپرانتو را برای تجارت و سفر نشان میدهد و توانایی آن را در گشودن ادبیات علمی و بازتاب سبک آثار کلاسیک از طریق ترجمهای انعطافپذیر میستاید؛ حتی هنگام خواندن اشعار ویرژیل. هنریکو همچنین شفافیت آموزشی اسپرانتو را میستاید و آن را وارث مدرن لاتین، یعنی ابزاری برای صلح و همکاری، میداند؛ سپس الکساندرو برای رسیدن به قطارش میرود، در حالی که تنها تا نیمه قانع شده، اما کنجکاو و علاقهمند است.