„O szczególnej i ogólnej teorii względności” Alberta Einsteina to popularnonaukowy traktat napisany na początku XX wieku. Przedstawia przystępne, oparte na pojęciach ujęcie teorii względności, ukazując, jak należy na nowo przemyśleć nasze wyobrażenia o przestrzeni, czasie, ruchu i pomiarze, przy minimalnym użyciu matematyki i nacisku na znaczenie fizyczne. Początek traktatu określa jego cel i adresatów, a następnie krok po kroku buduje szczególną teorię względności: odróżnia czystą geometrię od jej fizycznej interpretacji za pomocą ciał sztywnych, wprowadza współrzędne i układy odniesienia oraz definiuje układy inercjalne (galileuszowskie). Formułuje zasadę względności, ukazuje konflikt między naiwnym dodawaniem prędkości a stałością prędkości światła i rozwiązuje go poprzez operacyjne zdefiniowanie czasu oraz jednoczesności za pomocą sygnałów świetlnych, ujawniając względność jednoczesności i odległości. Następnie przedstawia transformację Lorentza, skrócenie długości, dylatację czasu oraz relatywistyczne prawo składania prędkości, poparte doświadczeniami, takimi jak doświadczenie Fizeau, aberracja światła gwiazd, przesunięcia dopplerowskie i wynik doświadczenia Michelsona–Morleya (bez odwoływania się do eteru). Podkreśla kowariancję Lorentza jako wskazówkę heurystyczną, koryguje mechanikę przy dużych prędkościach oraz unifikuje energię i masę (E/c²), przy czym c oznacza prędkość graniczną. Kończy tę początkową część, wprowadzając czterowymiarową czasoprzestrzeń Minkowskiego, a następnie rozpoczyna przejście do ogólnej zasady względności.