«نظریهٔ یادگیری» نوشتهٔ جیمز وی. مککانل، رمانی علمیتخیلی است که در اواخر دههٔ ۱۹۵۰ نوشته شده است. این کتاب از طریق روایتی منحصربهفرد که مفاهیم یادگیری، موضوعی مهم در حوزهٔ روانشناسی، را بررسی میکند، به مضامین روانشناسی و رفتارگرایی میپردازد. قهرمان داستان، که روانشناس است، پس از ربوده شدن و قرار گرفتن در مجموعهای از آزمونهای تجربی شبیه جعبهٔ اسکینر، درمییابد که ناآگاهانه در حال مطالعهٔ رفتار خودش است. داستان زمانی پیش میرود که شخصیت اصلی، پس از برده شدن به سفینهای بیگانه، با هویت و شرایط خود دستوپنجه نرم میکند. او درمییابد که به آزمودنیِ آزمایشی تبدیل شده است که یک روانشناس بیگانه طراحی کرده؛ آزمایشی که در آن باید با انجام وظایف گوناگون یادگیری، از جمله فشار دادن اهرمها برای دریافت غذا و حل کردن مازها، کنار بیاید و همزمان با پیامدهای روانشناختی وضعیت خود مواجه شود. او در جریان تجربهٔ آزمونهایی که ربایندهاش بر او تحمیل میکند، دربارهٔ ماهیت یادگیری و رفتار تأمل میکند و سرانجام میکوشد با دستکاری نتایج عملکرد خودش، انتظارات موجود بیگانه را نقش بر آب کند. این رمان خواننده را به تأمل دربارهٔ ابعاد اخلاقی آزمایش و محدودیتهای درک علمی در قلمرو رفتار وامیدارد.